فراموشى سپارند و آثار و اسنادى از آنان براى آيندگان برجاى نگذارند و اين پديده را مورخان در تاريخ و تمدن كهن خاور نزديك آشكارا مىبينند كه كم و بيش همهء كسانى كه با شاه و دربار درگير بوده‌اند ناشناخته مانده‌اند . « 1 » پنجم : اين چشم داشت مورخان بسيار به جا بود كه در آثار و اسناد مصرى - كه در سنجش با ديگر اسناد و آثار كهن هم انبوه‌ترند و هم آشكارتر - دربارهء موسى آگاهىهاى روشنگرى بيابند ، اما چنين نشد ، چرا كه اين اسناد و آثار بيشتر به فرمان و خواست پادشاهان نوشته مىشده است ، پادشاهانى كه از ديدگاه مصريان كهن ، بيش از آن كه انسان باشند ، خدا بوده‌اند . و از اين روى طبيعى بود كه چنين مردمى با چنين باورى از كسى كه به زيان پادشاه كار كرده و از رويدادى كه به زيان پادشاه پايان يافته ، يادى نكنند ، « 2 » و مىدانيم كه داستان موسى و فرعون چنان كه در تورات و انجيل و قرآن نيز آمده است ، با پيروزى موسى و يارانش و شكست و نابودى فرعون و يارانش سرانجام يافته است ، و از اين روى نبايد از مصريان كهن با چنان باورهايى دربارهء شاه ، چشم داشته باشيم كه داستان شكست و نابودى شاه خداى خود را و پيروزى كسانى را كه بردگان و بندگان آنان بوده‌اند ، بنويسند و جاودانه سازند ، و از اينجاست كه در ميان آثار و اسناد كهن مصرى كه تا كنون به دست آمده و بسيار انبوه و فراوان نيز هستند ، به دشوارى مىتوان نام موسى را يافت . بر پايهء همين نكته‌هاى ياد شده است كه هر چند وجود تاريخى موسى به دليل و نشانى مادى و تاريخى ، جز آنچه در تورات و ميراث يهوديان آمده ، نياز دارد ، بيشترينهء پژوهشگران و مورخان بر اين‌اند كه موسى شخصيتى تاريخى بوده و روزگارى در مصر زيسته است . خروج اسرائيليان از مصر به پيشوايى او بوده است ، و اين‌ها هم از ديدگاه من ، حقايقى تاريخى و گمان‌ناپذيرند و به هيچ روى نمىتوان آنها را افسانه پنداشت ، هم از اين روى كه كتاب‌هاى سه گانهء آسمانى را پشتوانه دارند و هم از اين روى كه تاريخ اسرائيل كه با خروج آنان از مصر به پيشوايى موسى آغاز مىشود ، جز با پذيرش شخصيت تاريخى موسى و اعتراف به وجود كليم اللّه نمىتواند دريافتنى و پذيرفتنى باشد .

--> ( 1 ) . رشيد ناضورى ، جنوب غربى آسيا و شمال افريقيا ، بيروت ، 1969 م ، 174 . ( 2 ) . محمد بيومى مهران ، الثورة الاجتماعية الاولى فى مصر الفراعنة ، اسكندريه ، 1966 م ، 3 .